default-logo

Wykład ” Historia i teologia ikony” na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Śląskiego

Dnia 24 stycznia 2018 r. w ramach realizacji V edycji projektu      „ Oblicza Dialogu” młodzież naszego liceum wraz z opiekunem – panią Bernadetą Michną udała się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach na wykład mgr Marty Giglok „ Historia i teologia ikony”.

Ikona to obraz pisany ( malowany) na desce mający charakter sakralny i będący dziełem Ducha Św. Za jednego z pierwszych znanych autorów ikon uważa się ruskiego mnicha, świętego Rosyjskiego Prawosławnego Kościoła – Andrzeja Rublowa.

Analizując historię sztuki chrześcijańskiej, nie sposób pominąć wielkich symboli w religii judaistycznej, a mianowicie Arki Przymierza, w której Izraelici przechowywali swój najcenniejszy skarb – kamienne tablice z dziesięciorgiem przykazań, a te właśnie tablice Mojżesz otrzymał na Górze Synaj od samego Boga. Na Arce Przymierza pojawiły się wizerunki dwóch postaci cherubinów, które zlecił namalować sam Pan Bóg.

Najwcześniej, bo już w II w n.e w malarstwie katakumbowym pojawiły się wizerunki Jezusa Chrystusa, który jest odbiciem Boga Ojca  . Oprócz postaci Chrystusa możemy spotkać inne malowidła przedstawiające symbole Eucharystii, czyli chleb i rybę. Wizerunek Pasterza z owcami symbolizował postać Chrystusa – dobrego Pasterza.

Powstanie ikon poprzedziło malarstwo trumienne. Portret zmarłego wkładano do mumii. Według wierzeń, to właśnie w obrazie przetrwała cząstka należąca kiedyś do człowieka żywego. Istotne na obrazie trumiennym były oczy postaci – duże i niezwykle wymowne. To właśnie te charakterystyczne duże oczy pojawią się później w ikonach.

            Zanim pojawiły się ikony, na wielu ścianach budowli malowano freski – np. fresk z Faras św. Anny z VII w. Najstarsze zachowane ikony można podziwiać na Synaju w klasztorze św. Katarzyny, a także w Rawennie i wielu innych miastach .

Ikona występuje tylko w prawosławiu. Powinna się znajdować zawsze w budowli sakralnej, a nie w muzeum. Przed ikoną bowiem trzeba się modlić. Ikona ma charakter sakralny. Wszystkie ikony tworzone były przez mnichów, nie mogły być pisane przez osoby niewierzące.

            Ikonę się pisze, a nie maluje. Twórcą ikony jest ikonopisarz lub ikonograf. Ikony tworzy się bardzo powoli, z najdroższych, naturalnych materiałów. Podstawą do pisania ikony jest deska z drzewa liściastego z małą ilością żywicy. W desce znajduje się wgłębienie – pole. Na deskę przykleja się płótno symbolizujące szatę. Następnie płótno zostaje gruntowane 12 warstwami. Każda nakładana warstwa symbolizuje jednego apostoła. Po procesie gruntowania tworzy się szkic, który jest przekalkowywany, a następnie za pomocą specjalnego rysika obrysowywane są kontury. Na przygotowany szkic nakłada się złoto, pigmenty. Najciemniejsze pigmenty nakładane są na największą część ikony, potem zostaje nałożony jasny pigment.

Istotna jest symbolika kolorów :

  • Biel – symbolizuje samego Boga
  • Czerwień – symbol Ducha Św.
  • Zieleń – symbol natury, ziemi
  • Czerń – symbol potępienia
  • Złoto – symbol chwały Bożej

W ikonach musiały być zachowane proporcje. Ważną rolę odgrywała długość nosa i rozstaw oczu.

            Istotne znaczenie dla ikonografii ma ikonostas, który jest odpowiednikiem tabernakulum w kościele katolickim.

W ikonostasie występują cztery rzędy ikon :

  • W I rzędzie od góry – ikony przedstawiają patriarchów
  • W II rzędzie od góry – ikony ukazują proroków i Matkę Bożą
  • W III rzędzie mamy ikony świąt – np. Bożego Narodzenia, Zmartwychwstania
  • IV rząd ikon jest odzwierciedleniem motywu deesis i ukazuje Chrystusa Pantokratora w otoczeniu Matki Bożej po prawej jego stronie i Jana Chrzciciela po lewej stronie

Na dole ikonostasu znajdują się carskie wrota, na których umieszczone są ikony przedstawiające ewangelistów oraz scenę Zwiastowania.

Na wrotach anielskich widać ikony z wizerunkami patronów cerkwi oraz patronów diecezji.

      Ikony mają za zadanie pogłębiać życie duchowe, wprowadzać do modlitwy. Modlitwa przed ikoną związana jest z określonym rytuałem: przy zapalonych świecach wierni kłaniają się przed ikonami, całują je .Ikona pełni ważną rolę w kulcie kościołów wschodnich, jest ona przedstawieniem świętego, jego uosobieniem i reprezentacją. Zapewnia łączność ze świętym, pośredniczy w modlitwie. Uważa się, że jest on obecny w danym miejscu właśnie dzięki ikonie.